Γιατί ένα πιάνο έχει δώδεκα πλήκτρα στην οκτάβα ενώ το πεντάγραμμο έχει μόνο επτά ονόματα νοτών; Γιατί υπάρχουν καθόλου διέσεις και υφέσεις; Η απάντηση ξεκινά από τους αρχαίους Έλληνες και παίρνει τη μορφή της πριν από περίπου χίλια χρόνια, στη χορωδία ενός ιταλικού μοναστηριού.
Δώδεκα νότες, επτά επιλεγμένες
Οι δώδεκα νότες είναι παλαιότερες από το πεντάγραμμο. Στον Έλληνα φιλόσοφο Πυθαγόρα αποδίδεται η ανακάλυψη ότι οι νότες ηχούν ωραία μαζί όταν οι χορδές τους έχουν απλούς λόγους, όπως 2 προς 1 για την οκτάβα και 3 προς 2 για την πέμπτη. Αν συνεχίσετε να στοιβάζετε πέμπτες, μετά από δώδεκα φτάνετε σχεδόν ακριβώς εκεί που ξεκινήσατε: από εκεί προέρχονται οι δώδεκα νότες της οκτάβας. Από τις δώδεκα, η μουσική διάλεξε επτά που ηχούν ιδιαίτερα ωραία μαζί, και από αυτές τις επτά μεγάλωσαν οι κλίμακες και οι τρόποι της δυτικής μουσικής.
Ένας μοναχός, μια χορωδία και ένα πεντάγραμμο για επτά νότες
Γύρω στο έτος 1000 ο μοναχός Guido d'Arezzo είχε ένα πρόβλημα: η χορωδία του έπρεπε να μάθει τους ύμνους από το αυτί, από τον δάσκαλο στον ψάλτη, και αυτό έπαιρνε χρόνια. Έτσι σχεδίασε γραμμές σε απόσταση τρίτης, έβαλε τις νότες πάνω και ανάμεσά τους και τις ονόμασε με τις συλλαβές από την αρχή κάθε στίχου ενός ύμνου στον Άγιο Ιωάννη: ut, re, mi, fa, sol, la. Με τη μέθοδό του ένας ψάλτης μπορούσε να εκπαιδευτεί σε έναν ή δύο χρόνους αντί για δέκα. Αργότερα προστέθηκε το si και το ut έγινε do. Το πεντάγραμμο του Guido φτιάχτηκε για τις επτά νότες της κλίμακας: κάθε γραμμή και κάθε διάστημα είναι μία από αυτές, χωρίς θέση για καμία νότα ανάμεσα.
Η πρώτη ύφεση: ένα στρογγυλό b
Η νότα Σι τραγουδιόταν σε δύο εκδοχές, μια πιο μαλακή και χαμηλή και μια πιο σκληρή και ψηλή. Οι αντιγραφείς έγραφαν το μαλακό Σι ως στρογγυλό γράμμα b και το σκληρό ως τετράγωνο. Το στρογγυλό b έγινε το σημάδι της ύφεσης, και το τετράγωνο b έγινε και η αναίρεση και, αργότερα, η δίεση. Γι' αυτό η ύφεση μοιάζει ακόμη με ένα μικρό b.
Περισσότερες τονικότητες, περισσότερα σημάδια
Καθώς η αρμονία γινόταν πλουσιότερη και η μουσική περνούσε από περισσότερες τονικότητες, οι νότες ανάμεσα χρειάζονταν όλο και περισσότερο. Αντί να ξανασχεδιάσουν το πεντάγραμμο, οι μουσικοί κράτησαν τις επτά θέσεις και πρόσθεσαν σημάδια μπροστά από τις νότες. Τα σημάδια που ένα έργο χρησιμοποιούσε συνέχεια μαζεύτηκαν στην αρχή κάθε γραμμής: ο οπλισμός. Η σημειογραφία συνέχισε να αλλάζει σε κάθε εποχή, στο σχήμα των νοτών, στο πού γράφονταν τα σημάδια και στους κανόνες για το πόσο διαρκούν.
Το πληκτρολόγιο ακολουθεί το πεντάγραμμο
Τα όργανα με πλήκτρα μεγάλωσαν με τον ίδιο τρόπο: επτά λευκά πλήκτρα για τα επτά ονόματα των νοτών, και οι επιπλέον νότες προστέθηκαν ως πιο κοντά μαύρα πλήκτρα ανάμεσά τους. Το πιάνο που παίζετε σήμερα είναι μια εικόνα αυτού του μεσαιωνικού συστήματος των επτά νοτών, με πέντε επιπλέον πλήκτρα.
Τι αλλάζει το iCanPiano Style
Η συνηθισμένη σημειογραφία δείχνει τα μαύρα πλήκτρα έμμεσα, μέσα από σημάδια που πρέπει να θυμάστε. Το iCanPiano Style τα σχεδιάζει άμεσα: μια νότα σε μαύρο πλήκτρο είναι μισή μαύρη και μισή λευκή, και το μαύρο μισό δείχνει το πλήκτρο. Είναι μία ακόμη μικρή αλλαγή μέσα σε χίλια χρόνια αλλαγών. Δεν θέλουμε να σπάσουμε την παράδοση, μόνο να την κάνουμε πιο εύκολη στην ανάγνωση.
- Φα δίεση: το δεξί μισό μαύρο. Παίξτε το μαύρο πλήκτρο δεξιά από το Φα.
- Σι ύφεση: το αριστερό μισό μαύρο. Παίξτε το μαύρο πλήκτρο αριστερά από το Σι.
- Σι φυσικό: χωρίς αναίρεση. Μια νότα ολόμαυρη ή ολόλευκη παίζεται σε λευκό πλήκτρο.
Συχνές ερωτήσεις
Από πού προέρχεται το σημάδι της ύφεσης;
Από ένα στρογγυλεμένο γράμμα b, που χρησιμοποιούνταν στη μεσαιωνική μουσική για τη μαλακή, χαμηλότερη μορφή της νότας Σι. Το τετράγωνο b έγινε τα σημάδια της αναίρεσης και της δίεσης.
Ποιος επινόησε το πεντάγραμμο;
Το σύστημα γραμμών και διαστημάτων αποδίδεται στον Guido d'Arezzo, έναν Ιταλό μοναχό, γύρω στο έτος 1000. Αυτός ονόμασε και τις νότες με τις συλλαβές ut, re, mi, fa, sol, la.
Γιατί δεν υπάρχουν μαύρα πλήκτρα ανάμεσα στο Σι και στο Ντο ή στο Μι και στο Φα;
Επειδή αυτές οι νότες απέχουν ήδη ένα ημιτόνιο μέσα στην κλίμακα των επτά νοτών πάνω στην οποία είναι χτισμένο το πληκτρολόγιο, άρα δεν υπάρχει νότα ανάμεσά τους.